نبض‌ها - نبض موجى ( پارادوكس ) - مىپردازيم : ابو بكر ربيع بن احمد الاخوينى النجارى پزشك ايرانى اواخر قرن چهارم ه . ق در كتاب خود " هدايه المتعلمين " در اين‌باره آورده است : " نبض موجى كه در عظم صعر و عرض و امتلا مختلف باشد ، يعنى كوچك و بزرگ باشد و نرم‌تر از نبض منشارى ( ارّه‌اى ) است . . . " . محمود بن عمر چغمينى طبيب قرن هفتم و هشتم ه . ق كه در كتاب خود " قانونچه " ، 49 نوع نبض شامل 32 نبض ساده در 10 جنس و 17 نوع نبض مركّب را توصيف كرده است در مورد نبض موجى مىگويد : " . . . . در آن ستبرى اجزا عروق ، كوچكى ، افراشتگى و پهنا با پرى اختلاف داشته باشد . درست چون موج كه از پى يكديگر برآيد . اين دليل برترى مزاج است و در استسقاء ، ذات الريه ، فلج و سكته ممكن است ديده شود " . حكيم جرجانى پزشك قرن 8 نيز در كتاب " اغراض الطبيه " خويش در مورد نبض موجى مىنويسد : " نبض موجى نبضى باشد نرم و پهن و اندر بلندى معتدل . حركت او اندر درازا و پهنا برسان موج باشد و اين از پس گرمابه و شراب خوردن بسيار باشد و اندر استسقاء و فالج ( فلج ) و سكته و ذات الريه . . . " . چنان كه از مطالب فوق برمىآيد مشخصات اين نوع نبض به‌طور كامل توسط پزشكان ايرانى مورد توجّه قرار گرفته است . چنان كه مىدانيم در نبض پارادوكس ، كاهش واضح حجم نبض حين دم و افزايش آن در بازدم ، موجب ايجاد شكل موجى منحنى نبض مىگردد ، دقيقا به همان صورتى كه چغمينى در قرن هفتم گفته است : " درست چون موج كه از پس يكديگر برآيد " . پزشكان طب سنتى علل ايجاد اين نبض را استسقاء ( آسيت ) ، ذات الريه